سواد رسانه‌ای؛ از مهارت فردی تا مسئولیت اجتماعی
مهدی صفرزاده افروزی هم‌زمان با هفته جهانی سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی در گفتگو با خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «بلاغ» با تأکید بر اینکه سواد رسانه‌ای دیگر یک مهارت فردی نیست، بلکه مسئولیتی اجتماعی است، اظهار کرد: همه مردم و نهادها باید به سهم خود برای ارتقای سواد رسانه‌ای تلاش کنند و تحقق این هدف به گفتمان‌سازی، اطلاع‌رسانی و مطالبه‌گری از دستگاه‌هایی نیاز دارد که بودجه، اعتبار و ظرفیت لازم برای فعالیت در این حوزه را در اختیار دارند.
وی با اشاره به فعالیت ۳۳۰ مدرس فعال در شبکه مدرسان سواد رسانه‌ای استان مازندران، از برگزاری مستمر دوره‌های تربیت مربی، همکاری با آموزش‌وپرورش و هدف‌گذاری برای آموزش سواد رسانه‌ای به ۱۰ درصد جمعیت استان خبر داد.
سواد رسانه‌ای چرا به یک ضرورت اجتماعی تبدیل شده است؟
دبیر نهضت سواد رسانه‌ای انقلاب اسلامی مازندران با بیان اینکه شهروندان هر روز با حجم گسترده‌ای از اطلاعات، خبرها، تصاویر و ویدئوها در شبکه‌های اجتماعی مواجه هستند، اظهار کرد: در چنین فضایی، صرف دسترسی به اطلاعات به معنای برخورداری از آگاهی نیست؛ بلکه توانایی بررسی منبع خبر، تشخیص تفاوت میان واقعیت و تحلیل، ارزیابی اعتبار محتوا و پرهیز از بازنشر شتاب‌زده اطلاعات نیز اهمیت دارد.
صفرزاده افروزی افزود: گسترش ابزارهای هوش مصنوعی و امکان تولید محتوای تصویری، صوتی و متنی، ضرورت برخورداری از سواد رسانه‌ای را دوچندان کرده است. کاربران نه‌تنها دریافت‌کننده پیام‌های رسانه‌ای، بلکه در بسیاری از مواقع بازنشرکننده و تولیدکننده آن‌ها هستند؛ بنابراین تصمیم هر فرد برای انتشار یک خبر یا تصویر می‌تواند بر آگاهی دیگران تأثیر بگذارد.
مسئولیت همگانی؛ محور سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی
وی با اشاره به شعار امسال هفته جهانی سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی، بر مشارکت همه گروه‌های اجتماعی از معلمان و روزنامه‌نگاران گرفته تا خانواده‌ها، جوانان و سیاست‌گذاران تأکید کرد و گفت: این رویکرد، سواد رسانه‌ای را از یک مهارت فردی فراتر می‌برد و آن را به بخشی از مسئولیت اجتماعی شهروندان تبدیل می‌کند.
دبیر نهضت سواد رسانه‌ای انقلاب اسلامی مازندران ادامه داد: تجربه و رویکرد جهانی نشان می‌دهد که بدون باور عمومی به مسئولیت مشترک، نمی‌توان در این زمینه به نتیجه مطلوب رسید. همه باید بپذیرند که در ارتقای سواد رسانه‌ای نقش دارند و برای تحقق آن تلاش کنند.
صفرزاده افروزی با تأکید بر ضرورت توسعه سواد و شایستگی‌های زیست در عصر دیجیتال، خاطرنشان کرد: این مسیر نیازمند پیوندی مستمر میان یادگیری از تجربه‌های جهانی، شناخت مسائل جامعه و توان اقدام ملی است.
فعالیت ۳۳۰ مدرس سواد رسانه‌ای در مازندران
وی با اشاره به ظرفیت‌های آموزشی نهضت سواد رسانه‌ای انقلاب اسلامی مازندران، اظهار کرد: این مجموعه در زمینه آموزش رایگان سواد رسانه‌ای در قالب‌های متعدد فعالیت می‌کند و در شبکه مدرسان و اعضای انجمن مدرسان سواد رسانه‌ای استان، ۳۳۰ مدرس فعال با گذراندن دوره‌های آموزشی، آزمون‌ها و کسب صلاحیت‌های تدریس در سطوح مختلف به آموزش سواد رسانه‌ای می‌پردازند.
دبیر نهضت سواد رسانه‌ای انقلاب اسلامی مازندران افزود: هزینه این دوره‌ها در قالب آموزش مجازی و از طریق سامانه یادگیری برخط، به‌صورت آفلاین و آنلاین تأمین می‌شود و شرکت‌کنندگان تنها ۱۰ درصد هزینه دوره را پرداخت می‌کنند؛ موضوعی که می‌تواند امکان حضور افراد بیشتری را در این برنامه‌های آموزشی فراهم کند.
تربیت مربی؛ راهبرد توسعه سواد رسانه‌ای در مدارس
صفرزاده افروزی با تأکید بر اهمیت تربیت مربی در توسعه سواد رسانه‌ای، بیان کرد: یکی از مسیرهای تحقق مسئولیت همگانی، تربیت افرادی است که بتوانند سواد رسانه‌ای را به گروه‌های مختلف جامعه آموزش دهند؛ به‌ویژه معلمان و مربیانی که به‌طور مستقیم با دانش‌آموزان سروکار دارند.
وی ادامه داد: معلمان، مربیان سواد رسانه‌ای و مربیان پرورشی مدارس می‌توانند از این فرصت استفاده کنند تا با مهارت‌های تدریس سواد رسانه‌ای آشنا شوند و توانایی خود را برای آموزش این مهارت‌ها ارتقا دهند.
دبیر نهضت سواد رسانه‌ای انقلاب اسلامی مازندران ابراز امیدواری کرد در دوره جدید، ظرفیت مناسبی برای حضور معلمان و مربیانی فراهم شود که به‌صورت مستقیم با دانش‌آموزان ارتباط دارند؛ چراکه ارتقای توانمندی این گروه می‌تواند به توسعه آموزش سواد رسانه‌ای در مدارس کمک کند.
آموزش سواد رسانه‌ای متناسب با نیاز مخاطبان
صفرزاده افروزی با بیان اینکه آموزش سواد رسانه‌ای زمانی اثربخش خواهد بود که با نیازها و شرایط مخاطبان تناسب داشته باشد، اظهار کرد: دانش‌آموزان، والدین، معلمان و دانشجویان با موقعیت‌ها و مسائل متفاوتی در مواجهه با رسانه‌ها روبه‌رو هستند؛ از همین رو، محتوای آموزشی و شیوه انتقال آن نیز باید متناسب با ویژگی‌های هر گروه طراحی شود.
وی افزود: نقش معلمان تنها به انتقال اطلاعات محدود نیست. آموزش سواد رسانه‌ای می‌تواند به دانش‌آموزان کمک کند تا هنگام مواجهه با یک پیام، درباره منبع، هدف، شیوه ارائه و اعتبار آن پرسش کنند و به‌جای پذیرش یا بازنشر فوری محتوا، آن را با نگاه انتقادی بررسی کنند.
دبیر نهضت سواد رسانه‌ای انقلاب اسلامی مازندران با اشاره به ضرورت ارتقای سواد رسانه‌ای خانواده‌ها، خاطرنشان کرد: والدین برای همراهی با فرزندان خود در محیط رسانه‌ای امروز به مهارت‌هایی نیاز دارند که با تجربه نسل‌های پیشین تفاوت دارد.
صفرزاده افروزی گفت: آشنایی با شیوه‌های استفاده از رسانه‌های دیجیتال، گفت‌وگو درباره محتوای مصرف‌شده و شناخت مخاطرات اطلاعات نادرست، بخشی از نیازهای آموزشی خانواده‌ها در این زمینه است.
وی از اجرای طرح «هدی» برای آموزش والدین در حوزه تربیت رسانه‌ای فرزندان خبر داد و افزود: مدرسان تخصصی این مجموعه در قالب این طرح به آموزش والدین می‌پردازند و تاکنون دو دوره مجازی آن برگزار شده است.
تداوم آموزش‌ها با برگزاری دوره‌های تخصصی
دبیر نهضت سواد رسانه‌ای انقلاب اسلامی مازندران با تأکید بر ضرورت استمرار آموزش‌های سواد رسانه‌ای، اظهار کرد: سواد رسانه‌ای مهارتی نیست که با برگزاری چند نشست یا کارگاه در یک هفته به‌طور کامل شکل بگیرد؛ از این رو، استمرار آموزش و فراهم کردن امکان دسترسی گروه‌های مختلف جامعه به دوره‌های تخصصی اهمیت ویژه‌ای دارد.
صفرزاده افروزی افزود: هم‌اکنون ثبت‌نام دوره تربیت مربی سواد رسانه‌ای در استان مازندران در حال برگزاری است و استقبال خوبی از آن شده است. این دوره تا ۱۰ آبان ادامه دارد و آموزش‌ها برای دوره‌های جدید نیز به‌صورت مستمر انجام می‌شود.
وی با اشاره به برگزاری دوره‌های تخصصی دیگر در این مجموعه، بیان کرد: دوره‌هایی از جمله جنگ شناختی، فن بیان، اصول تولید محتوا و موضوعات آموزشی در حوزه فضای مجازی نیز از سوی نهضت سواد رسانه‌ای انقلاب اسلامی که به اختصار «نسرا» شناخته می‌شود، برگزار می‌شود.
آموزش ۱۰ درصد جمعیت مازندران در دستور کار نسرا
صفرزاده افروزی با تشریح هدف‌گذاری آموزشی نسرا در مازندران، اظهار کرد: آموزش سواد رسانه‌ای به ۱۰ درصد جمعیت استان، به دو شکل حضوری و مجازی، رویکرد مجموعه این نهاد مردمی است.
وی افزود: همکاری ویژه با آموزش‌وپرورش در سطح شهرستان‌ها برای برگزاری دوره‌های سواد رسانه‌ای در مدارس توسط مدرسان توانمند نیز در دستور کار قرار دارد.
دبیر نهضت سواد رسانه‌ای انقلاب اسلامی مازندران با اشاره به فعالیت‌های محتوایی این مجموعه، خاطرنشان کرد: تولیداتی از جمله موشن‌گرافیک، کلیپ، اینفوگرافیک و آلبوم‌های آموزشی تخصصی در حوزه سواد رسانه‌ای نیز با تلاش مجموعه مدرسان انجام شده است.
پیوند سواد رسانه‌ای با سواد آینده
صفرزاده افروزی با اشاره به اهمیت پیوند سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی با سواد آینده، اظهار کرد: پیوند سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی (MIL) با سواد آینده (FL) اهمیت ویژه‌ای دارد.
وی افزود: یونسکو سواد آینده را قابلیتی برای درک بهتر نقش آینده در ادراک و کنش انسان معرفی می‌کند؛ قابلیتی که با شناخت و بازاندیشی در تصورهای ما از آینده پرورش می‌یابد.
دبیر نهضت سواد رسانه‌ای انقلاب اسلامی مازندران ادامه داد: این نگاه می‌تواند دامنه آموزش زیست دیجیتال را گسترش دهد و توانایی بررسی پیش‌فرض‌ها، تصور آینده‌های متفاوت و انتخاب آگاهانه را تقویت کند.
صفرزاده افروزی با اشاره به فعالیت‌های یونسکو در این زمینه، گفت: یونسکو از سال ۲۰۱۲ این رویکرد را پیش برده و بر پایه اطلاع‌رسانی با عنوان «سواد آینده و آینده‌نگاری: استفاده از آینده برای آمادگی، برنامه‌ریزی و نوآوری» که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، بیش از ۱۱۰ آزمایشگاه سواد آینده را در ۴۴ کشور برگزار کرده است.
وی خاطرنشان کرد: اتخاذ و به‌کارگیری چنین رویه‌ها و اقدام‌هایی در ایران می‌تواند نتایج ارزنده‌ای به دنبال داشته باشد.
سواد رسانه‌ای باید از شعار به اقدام پایدار تبدیل شود
دبیر نهضت سواد رسانه‌ای انقلاب اسلامی مازندران در پایان با تأکید بر ضرورت تبدیل سواد رسانه‌ای به یک اقدام پایدار، اظهار کرد: برگزاری هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی زمانی می‌تواند به هدف خود نزدیک شود که از سطح شعار و برنامه‌های مناسبتی فراتر برود و به افزایش دسترسی مردم به آموزش‌های کاربردی، تقویت توانمندی معلمان و مربیان و مطالبه‌گری از نهادهای مسئول منجر شود.
صفرزاده افروزی افزود: در چنین شرایطی، مسئولیت همگانی دیگر صرفاً عبارتی در شعار یک هفته نخواهد بود، بلکه می‌تواند به معیاری برای سنجش عملکرد نهادها و مشارکت شهروندان در ساختن جامعه‌ای آگاه‌تر تبدیل شود.
وی تأکید کرد: باید بتوانیم مفهوم مسئولیت همگانی را به‌درستی در جامعه مطرح کنیم و از همه نهادهای مسئول بخواهیم نقش خود را ایفا کنند. اگر مسئولیت اجتماعی در زمینه سواد رسانه‌ای به یک باور عمومی تبدیل شود، می‌توان امیدوار بود که در سال آینده به نتایج بهتری دست پیدا کنیم.