مازندران هنوز به روایت آرش وفادار است
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی بلاغ؛ در شبی که تقویم طبری به سیزدهمین روز تیرماه می‌رسد و تقویم رسمی ایران از پاییز خبر می‌دهد، مازندران به استقبال یکی از کهن‌ترین آیین‌های خود می‌رود؛ «تیرماسیزده‌شو» یا «لال‌شو»، آیینی که در آن سکوت یک مرد با ترکه‌ای در دست، روایتگر آرزوی سلامتی، برکت، باروری و پیوند انسان با طبیعت است. آیینی که از دل افسانه آرش کمانگیر، باورهای مردمان کوهستان و خاطره خانه‌های روستایی برخاسته و امروز در هفته مازندران، فرصتی برای بازخوانی هویت فرهنگی این سرزمین به شمار می‌رود.
از دل تاریخ تا خانه‌های مازندرانی
پاییز که بر دامنه‌های البرز می‌نشیند و برگ‌های جنگل‌های هیرکانی رنگ عوض می‌کنند، در گوشه‌وکنار مازندران خاطره جشنی کهن زنده می‌شود، جشنی که برخلاف بسیاری از مناسبت‌های تقویمی، نه با زنگ ساعت و نه با اعلام رسمی، بلکه با گردهم‌آمدن خانواده‌ها، آماده‌شدن خوراکی‌های محلی و انتظار برای آمدن «لال» معنا پیدا می‌کند.
«تیرماسیزده‌شو» در سیزدهمین روز از ماه تیر در گاه‌شماری طبری برگزار می‌شود که با سیزدهم آبان در تقویم رسمی ایران مصادف است. این آیین در فرهنگ عامه مازندران با جشن تیرگان و روایت آرش کمانگیر پیوند خورده است، پهلوانی که در حافظه اسطوره‌ای ایرانیان، جان خود را در کمان گذاشت تا مرزهای سرزمینش را با پرتاب یک تیر تعیین کند.
با این حال، تیرماسیزده‌شو مجموعه‌ای از باورها، مناسک، خوراک‌ها، نمایش‌های آیینی و روابط اجتماعی است که طی نسل‌ها در حافظه مردم منطقه باقی مانده است.
لال؛ مردی که سکوتش پیام برکت دارد
در میان جلوه‌های گوناگون این شب، آیین «لال‌شو» یا «لال‌بازی» جایگاهی ویژه دارد. شخصیتی که در این مراسم نقش لال را بر عهده می‌گیرد، با پوشش و چهره‌ای متفاوت و در سکوت کامل، همراه با افرادی که در برخی روایت‌ها «لال‌مار» و «کیسه‌دار» نامیده می‌شوند، به خانه‌های مردم می‌رود.
او ترکه‌ای به نام «شیش» در دست دارد و بدون سخن گفتن، با حرکاتی نمادین و ضربه‌های آرام، آیین را اجرا می‌کند. در باورهای سنتی، این ترکه نشانه‌ای از سلامتی، خوش‌قدمی و برکت است و گاه آن را به درختان کم‌ثمر باغ نیز می‌زنند تا در سال آینده محصول بیشتری بدهند.
صاحبخانه نیز به رسم مهمان‌نوازی، خوراکی‌هایی مانند گردو، انار، شیرینی و دیگر محصولات محلی را به همراهان لال هدیه می‌دهد. این رفت‌وآمدها در کنار وجه آیینی، کارکردی اجتماعی نیز دارد؛ فرصتی برای دیدار همسایگان، تقسیم داشته‌ها و تقویت پیوندهای جمعی.
در برخی روایت‌های محلی، ترکه پس از پایان مراسم در خانه نگهداری می‌شود تا نماد خیر و برکت باقی بماند، چوبی ساده که در جهان معنایی مردم، حامل آرزوی فراوانی و تندرستی است.
روایت پژوهشگران؛ از آرش کمانگیر تا راز باروری
فریده یوسفی نویسنده و پژوهشگر تاریخ و فرهنگ مازندران در گفت‌وگویی با اشاره به پیوند لال‌شو و روایت آرش کمانگیر، توضیح داد: در روایت‌های قدیمی، فرد انتخاب‌شده برای نقش لال، با سکوت و آمادگی آیینی وارد مراسم می‌شد و ترکه‌ای را که نماد تیر آرش دانسته می‌شد، با خود حمل می‌کرد.
به گفته وی، ترکه پس از اجرای مراسم به پشت‌بام خانه برده می‌شد تا نمادی از برکت و فراوانی باشد. در این روایت، حتی نوازش نمادین درختان کم‌ثمر نیز بخشی از آرزوی باروری و افزایش محصول در سال پیش‌رو بوده است.
سعدی قاسم‌نژاد، پژوهشگر تاریخ سوادکوه و فرهنگ عامه نیز ، لال‌شو را در پیوند با روایت اسطوره‌ای آرش و پاسداشت پیروزی و تمامیت سرزمینی ایران تفسیر کرده است.
از نگاه او، ترکه لال، کیسه همراهان و خوراکی‌های مخصوص این شب، هر یک نشانه‌هایی از روایت تاریخی و فرهنگی این آیین هستند.
این دو روایت نشان می‌دهد که لال‌شو، نظامی از نشانه‌ها و باورهای به‌جامانده از فرهنگ شفاهی مردم مازندران است.
خوانش تازه دانشگاهی؛ لال‌شیش و نمادهای آب و گیاه
در تازه‌ترین بازخوانی‌های علمی این آیین در هفته مازندران ۱۴۰۵، موضوع لال‌شو از منظر اسطوره‌شناسی نیز مورد توجه قرار گرفته است.
دکتر رضا ستاری، دانشیار گروه ادبیات فارسی دانشگاه مازندران، در یادداشتی با عنوان «از تیر آرش تا ترکه لال‌شیش، خوانشی اسطوره‌شناختی از آیین تیرماسیزّه‌شو» به لایه‌های معنایی این جشن پرداخته است.
او تیرماسیزّه‌شو را فراتر از یک جشن محلی و صرفاً آیینی مرتبط با آرش دانسته و به ارتباط نمادهای آب، گیاه، باروری و تداوم حیات با نمایش لال‌شیش اشاره کرده است.
این پژوهشگر، احتمال ارتباط بخشی از لایه‌های معنایی آیین با باورهای ایرانی درباره رپیهوین، ایزد گرما و نیروی نگهبان رویش گیاهان را نیز مطرح می‌کند. چنین خوانشی نشان می‌دهد که یک رسم به‌ظاهر ساده می‌تواند حامل لایه‌های متعدد فرهنگی و اسطوره‌ای باشد.
«لال شو» یا آیین «تیرما سیزه شو»، ریشه در باورها و آیین‌های کهن مردم مازندران دارد. این آیین با روایت آرش کمانگیر پیوند خورده است؛ قهرمانی اسطوره‌ای که برای تعیین مرز ایران و توران، از فراز دماوند تیر رها کرد و تمام توان خود را در آن نهاد.
آیین «لال شو» که همچنان در برخی مناطق مازندران برگزار می‌شود، جلوه‌ای نمادین از پاسداشت اراده، فداکاری و حماسه آرش کمانگیر است؛ آیینی که با باورهای بومی مردم منطقه پیوند خورده و نمادی از طلب برکت، فراوانی و خیر در زندگی به شمار می‌رود.
لال‌شو در قاب رسانه؛ از پژوهش میدانی تا سینمای مستند
اهمیت این آیین تنها به روایت‌های شفاهی و پژوهش‌های دانشگاهی محدود نمانده و سینمای مستند نیز به سراغ آن رفته است.
سیدعلی شیدایی‌فر، کارگردان مستند «لال‌شو»، در گفت‌وگویی از انجام پژوهشی سه‌ساله درباره آیین‌های بومی مازندران سخن گفته است.
او در توضیح روند ساخت این اثر، به حضور میدانی در مناطق مختلف استان و به‌ویژه روستای اساس سوادکوه اشاره کرده و گفته است: در جریان پژوهش، علاوه بر مطالعات کتابخانه‌ای و بهره‌گیری از مشاوران، پای صحبت سالمندان و اهالی منطقه نشسته‌اند تا آیین را از زبان حافظان اصلی آن بشناسند.
شیدایی‌فر در این گفت‌وگو، ترکه بلند و باریک در دست شخصیت لال را یکی از نمادهای مهم آیین و نشانه‌ای از کمان آرش معرفی کرده است.
او همچنین بر ظرفیت بالای آیین‌های مازندران برای تبدیل‌شدن به آثار نمایشی و مستند تأکید کرده است.
در ادامه این مسیر، مستند دیگری با همین عنوان، به کارگردانی محمد مقیم‌پور بیژنی، در مهرماه ۱۴۰۵ به بخش رقابتی سومین جشنواره ملی فیلم و عکس روستا و عشایر «هزار و یک روایت» راه یافت.
مهدی معصومی، مدیر حوزه هنری مازندران، این اثر را روایتی از یکی از آیین‌های کهن مازندران در پیوند با پاسداشت آرش کمانگیر دانسته است.
به گفته وی، این مستند پیش‌تر نیز جایزه نخست بخش مستند در بخش فرهنگیان جشنواره بین‌المللی فیلم رشد را به دست آورده و در چند جشنواره خارجی حضور داشته است.
روایت خانواده‌ها؛ میراثی که در خانه زنده می‌ماند
در کنار روایت پژوهشگران و مستندسازان، شاید مهم‌ترین حافظان لال‌شو همان خانواده‌هایی باشند که هنوز این شب را با دورهمی و اجرای رسم‌های قدیمی گرامی می‌دارند.
حسینی یکی از اهالی بابل، این شب را فرصتی برای دیدار همسایه‌ها و زنده نگه‌داشتن خاطرات گذشتگان می‌داند.
همچنین پسر او درباره لال‌بازی توضیح داده است که در باورهای قدیمی، ضربه نمادین شیش نشانه خوش‌قدمی، سلامتی و دورماندن از بیماری بوده است.
صمد صالح‌طبری، نویسنده و پژوهشگر نیز در گفت‌وگویی به معانی فرهنگی این جشن اشاره کرده و آن را نمادی از دوستی، مودت، پیروزی و صلابت دانسته است.
وی از خوراکی‌های سنتی، از جمله گردو، کماج، نان‌های محلی، بشتی‌زیک و میوه‌های پاییزی به‌عنوان بخش‌هایی از سفره این شب یاد کرده است.
این پژوهشگر اضافه کرد: در روایت‌های محلی، حتی شکستن گردو نیز معنایی نمادین دارد، گردوی پرمغز نشانه سالی پربرکت و گردوی پوک در برخی باورها نشانه دشواری‌های احتمالی آینده تلقی می‌شود.
هفته مازندران؛ فرصتی برای بازگشت آیین‌ها به متن زندگی
برگزاری هفته مازندران در سال ۱۴۰۵، بار دیگر موضوع احیا و معرفی آیین‌های بومی را در دستور کار دستگاه‌های فرهنگی استان قرار داده است.
محمد محمدی، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی مازندران، در گفت‌وگو با خبرنگاران از اجرای بیش از ۱۰۰ برنامه فرهنگی و هنری به مناسبت این هفته خبر داد و معرفی مفاخر، پاسداشت میراث تاریخی و احیای آیین‌های بومی را از اهداف این برنامه‌ها برشمرد.
بر اساس اظهارات وی، آیین تیرماسیزده‌شو در شمار مناسبت‌های مهم فرهنگی استان قرار دارد و برنامه‌های مرتبط با این آیین و زبان مازندرانی در روزهای ۲۳ تا ۲۵ آبان در مدارس استان نیز پیش‌بینی شده است.
در حوزه میراث فرهنگی و گردشگری نیز احمد تجری، مدیرکل جدید میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مازندران، شامگاه سه‌شنبه در گفت وگو با خبرنگاران با اشاره به اهمیت هفته مازندران در معرفی پیشینه فرهنگی و تاریخی این استان اظهار کرد: این مناسبت فرصتی برای بازخوانی داشته‌های فرهنگی و تاریخی مازندران و انتقال ارزش‌های بومی به نسل جوان است.
وی افزود: در همین راستا، برنامه‌های متعددی از جمله نشست‌های تخصصی تاریخ شفاهی و اساطیر مازندران، کارگاه‌های آشنایی با میراث فرهنگی استان و نشست‌های علمی در دانشگاه‌ها و مراکز مرتبط برگزار می‌شود.
مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مازندران با اشاره به بخش هنری برنامه‌ها ادامه داد: مسابقات نقاشی و داستان‌نویسی با موضوع هفته مازندران، نمایشگاه عکس و نقاشی کودکان و برپایی نمایشگاه‌های صنایع‌دستی از جمله رویدادهایی است که برای این هفته تدارک دیده شده است.
تجری همچنین از برگزاری همایش روز نیما همزمان با زادروز نیما یوشیج در پایگاه ملی یوش خبر داد و گفت: آیین و نمایشگاه صنایع‌دستی با حضور هنرمندان روستای ملی حصیر در شهرستان بابل، غبارروبی بقاع تاریخی و متبرکه و پیگیری پرونده‌های ثبت میراثی نیز در برنامه‌های این مناسبت قرار دارد.
وی درباره برنامه‌های شهرستانی هفته مازندران بیان کرد: در جویبار، نمایشگاه صنایع‌دستی و هنرهای سنتی، تورهای گردشگری دوروزه جویبارگردی و تورهای نیم‌روزه ویژه دانش‌آموزان برگزار می‌شود و میز خدمت و حضور در نماز جمعه نیز از دیگر برنامه‌های پیش‌بینی‌شده در این شهرستان است.
تجری با اشاره به برنامه‌های فرهنگی شهرستان تنکابن گفت: جشنواره کدو در بخش خرم‌آباد و آیین سنتی تیرماه سیزده‌شو از جمله رویدادهای این شهرستان خواهد بود.
وی افزود: در ساری نیز جشن هفته مازندران، آیین تیرماه سیزده‌شو (لال‌شو)، شادپیمایی، رونمایی از کتاب‌های استادان تاریخ مازندران، جشن بزرگ و کارگاه آموزشی با محوریت کاربرد هوش مصنوعی در گردشگری برگزار می‌شود.
مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مازندران در ادامه به برنامه نمایشگاه‌های صنایع‌دستی در محمودآباد اشاره کرد و گفت: نمایشگاه صنایع‌دستی در شهر سرخرود از ۱۰ تا ۱۲ آبان و در شهر محمودآباد از ۱۳ تا ۱۵ آبان برپا می‌شود تا زمینه معرفی و عرضه محصولات هنرمندان و صنعتگران بومی فراهم شود.
تجری با تأکید بر نقش این رویدادها در رونق اقتصاد فرهنگی استان خاطرنشان کرد: برگزاری نمایشگاه‌ها و برنامه‌های متنوع در شهرستان‌های مازندران علاوه بر معرفی ظرفیت‌های هنرهای سنتی، به حمایت از تولیدکنندگان محلی و افزایش آشنایی شهروندان و گردشگران با میراث فرهنگی استان کمک می‌کند.
گردشگری فرهنگی؛ فرصتی برای معرفی مازندران متفاوت
مازندران در ذهن بسیاری از گردشگران با جنگل، دریا، کوهستان و جاذبه‌های طبیعی شناخته می‌شود، اما این استان، فراتر از چشم‌اندازهای طبیعی، سرزمین روایت‌ها، آیین‌ها و سنت‌هایی است که هرکدام می‌توانند بخشی از هویت گردشگری آن را شکل دهند.
لال‌شو از جمله ظرفیت‌هایی است که قابلیت تبدیل‌شدن به یک رویداد فرهنگی و گردشگری هدفمند را دارد. بازآفرینی نمایشی این آیین، برگزاری تورهای فرهنگی در مناطق دارای پیشینه تاریخی، تولید مستند، انتشار کتابچه‌های معرفی آداب‌ورسوم و مشارکت جوانان و هنرمندان محلی می‌تواند به معرفی گسترده‌تر آن کمک کند.
البته توسعه چنین برنامه‌هایی نیازمند توجه به اصالت آیین است، چراکه تبدیل یک سنت ریشه‌دار به برنامه‌ای صرفاً نمایشی و گردشگرپسند، بدون شناخت معنا و فلسفه آن، ممکن است به تدریج هویت اصلی‌اش را کمرنگ کند.
از این منظر، همکاری میان اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، دانشگاه‌ها، حوزه هنری، رسانه‌ها و تشکل‌های مردمی می‌تواند مسیر مناسبی برای مستندسازی، آموزش و انتقال این میراث به نسل آینده باشد.
موخره؛ سکوتی که نباید در هیاهوی زمان گم شود
لال‌شو را باید از دریچه‌ای فراتر از یک شب و یک رسم نگریست. در سکوت مردی که شیش به دست از کوچه‌های روستا عبور می‌کند، صدای قرن‌ها زندگی جاری است، صدای مردمانی که در پیوند با زمین و طبیعت زیسته‌اند، برای باروری درختان دعا کرده‌اند، از محصول باغشان به همسایه بخشیده‌اند و در هر مناسبت، بهانه‌ای برای کنار هم ماندن یافته‌اند.
شاید امروز دیگر بسیاری از خانه‌های مازندران، صدای قدم‌های لال را در کوچه‌های خود نشنوند و بسیاری از کودکان، فلسفه ترکه شیش و قصه آرش را تنها از صفحات کتاب‌ها بشناسند، اما هنوز فرصت بازگشت این روایت‌ها وجود دارد.
هفته مازندران می‌تواند فراتر از برگزاری چند جشن و برنامه مناسبتی، به فرصتی برای بازشناسی هویت تاریخی و فرهنگی این سرزمین تبدیل شود، فرصتی برای آنکه آیین‌هایی چون لال‌شو، از حاشیه خاطرات نسل‌های گذشته به متن زندگی امروز بازگردند.
لال‌شو، روایت مردمی است که حتی سکوتشان نیز سخن دارد، سخن از برکت، زندگی، مهربانی و سرزمینی که ریشه‌هایش را در حافظه تاریخ جست‌وجو می‌کند.
گزارش: مجتبی قربانی
انتهای پیام/