ساختمان سلمان در انتظار احیا
به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «بلاغ» ساختمان سلمان بابل، یکی از بناهای تاریخی به‌جامانده از دوره پهلوی اول، سال‌هاست با وضعیتی نامناسب مواجه است؛ بنایی که به گفته حامد ابراهیم‌زاده بازگیر، محقق و پژوهشگر بابلی، حدود یک دهه از رهاشدگی آن می‌گذرد و وضعیت فعلی فضای داخلی آن، ضرورت رسیدگی و تعیین تکلیف این اثر تاریخی را بیش از گذشته نمایان کرده است.
این ساختمان که در دوره‌های مختلف تاریخی کاربری‌های متفاوتی داشته، بخشی از گذشته اجتماعی و اقتصادی شهرستان بابل را در خود جای داده است؛ اما اکنون، نگرانی درباره فرسودگی، نبود رسیدگی مستمر و استفاده نامناسب از فضای داخلی آن، بار دیگر موضوع حفاظت از میراث تاریخی این شهرستان را به میان آورده است.
ابراهیم‌زاده در گفتگوی تفصیلی با خبرنگار بلاغ، با تشریح پیشینه تاریخی ساختمان سلمان، وضعیت کنونی آن و ضرورت ورود دستگاه‌های مسئول، تأکید کرد که ادامه شرایط فعلی می‌تواند روند آسیب‌دیدگی بنا را تشدید کند و در صورت تأخیر در اقدامات حفاظتی، مرمت و احیای آن نیز دشوارتر و پرهزینه‌تر شود.
ساختمان سلمان؛ روایتی از گذشته تاریخی بابل
بلاغ: ساختمان سلمان چه پیشینه‌ای دارد و چرا حفاظت از آن اهمیت دارد؟
ابراهیم‌زاده: ساختمان سلمان از بناهای تاریخی ارزشمند شهرستان بابل است که قدمت آن به دوره پهلوی اول بازمی‌گردد. این بنا در طول سال‌های گذشته، کاربری‌های مختلفی داشته و هر یک از این دوره‌ها، بخشی از تاریخ اجتماعی و اقتصادی منطقه را به آن پیوند زده است.
اهمیت ساختمان سلمان تنها به قدمت کالبدی آن محدود نمی‌شود؛ بلکه این بنا بخشی از هویت تاریخی شهر بابل به شمار می‌رود و می‌تواند در معرفی گذشته این شهرستان به نسل‌های جدید نقش داشته باشد. هنگامی که درباره حفظ یک بنای تاریخی صحبت می‌کنیم، در واقع از نگهداری بخشی از خاطرات، تجربه‌ها و نشانه‌های تاریخی یک شهر سخن می‌گوییم.
ساختمان‌هایی از این دست، اگر به‌درستی نگهداری و معرفی شوند، می‌توانند تصویری روشن‌تر از تحولات گذشته شهرها ارائه دهند. به همین دلیل، لازم است پیشینه ساختمان سلمان به‌صورت دقیق بررسی شود و برای حفاظت از آن، برنامه‌ای متناسب با ارزش تاریخی و وضعیت موجود بنا در نظر گرفته شود.
بلاغ: این ساختمان در گذشته چه کاربری‌هایی داشته است؟
ابراهیم‌زاده: ساختمان سلمان در دوره‌ای از تاریخ خود، هم‌زمان با حضور روس‌ها در ایران و منطقه شمال کشور، به‌عنوان تجارتخانه روس‌ها مورد استفاده قرار گرفت. پس از آن نیز کاربری بنا تغییر کرد و برای سال‌های متمادی به مهدکودک اختصاص یافت.
این تغییر کاربری‌ها نشان می‌دهد که ساختمان سلمان در مقاطع مختلف، با زندگی اجتماعی مردم منطقه ارتباط داشته است. چنین بناهایی می‌توانند روایتگر بخش‌هایی از تاریخ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی یک شهر باشند و به همین دلیل، نباید صرفاً به‌عنوان ساختمان‌هایی قدیمی به آن‌ها نگاه کرد.
البته برای ثبت و معرفی دقیق‌تر تاریخ بنا، بررسی اسناد، مدارک و شواهد تاریخی اهمیت زیادی دارد. با این حال، همین پیشینه و جایگاه تاریخی ساختمان سلمان نشان می‌دهد که حفاظت از آن باید مورد توجه دستگاه‌های مسئول قرار گیرد و برای آینده آن تصمیمی کارشناسی اتخاذ شود.
حدود ۱۰ سال رهاشدگی؛ وضعیت نامناسب ساختمان سلمان
بلاغ: وضعیت فعلی ساختمان سلمان چگونه است و چه نگرانی‌هایی درباره آن وجود دارد؟
ابراهیم‌زاده: متأسفانه وضعیت کنونی ساختمان نگران‌کننده است. این بنا در حال حاضر در اختیار اداره بهزیستی قرار دارد و بنا بر آنچه از وضعیت آن مشاهده می‌شود، حدود ۱۰ سال است که رها شده و رسیدگی مؤثری به آن صورت نگرفته است.
اگر از بیرون به ساختمان نگاه کنید، ممکن است همچنان بخشی از ظاهر و شکل‌وشمایل تاریخی آن را مشاهده کنید؛ اما با ورود به فضای داخلی، شرایط متفاوتی دیده می‌شود. وضعیت کف اتاق‌ها و بخش‌های داخلی ساختمان به‌گونه‌ای است که ضرورت بررسی و رسیدگی جدی به آن را نشان می‌دهد.
واقعاً حیف است بنایی با چنین پیشینه‌ای، برای سال‌های طولانی بدون رسیدگی مناسب باقی بماند و به‌تدریج در معرض آسیب‌های بیشتری قرار گیرد. ساختمان سلمان این ظرفیت را دارد که با بررسی کارشناسی، مرمت اصولی و برنامه‌ریزی مناسب، از وضعیت فعلی خارج شود؛ اما ادامه رهاشدگی می‌تواند شرایط آن را نامناسب‌تر کند.
مسئله مهم این است که نباید منتظر ماند تا آسیب‌های احتمالی گسترده‌تر شوند و سپس برای نجات بنا اقدام کرد. هرچه رسیدگی به یک ساختمان تاریخی دیرتر انجام شود، ممکن است دامنه اقدامات موردنیاز برای حفاظت و مرمت آن نیز افزایش پیدا کند. به همین دلیل، لازم است وضعیت موجود ساختمان هرچه سریع‌تر بررسی و درباره اقدامات ضروری آن تصمیم‌گیری شود.
نگرانی‌های اجتماعی در فضای داخلی بنای تاریخی
بلاغ: آیا مشکلات ساختمان سلمان تنها به فرسودگی و آسیب‌های کالبدی محدود می‌شود؟
ابراهیم‌زاده: خیر؛ موضوع فقط فرسودگی ساختمان نیست. متأسفانه فضای داخلی این بنا، در وضعیت فعلی، به محل اسکان و تجمع برخی افراد آسیب‌دیده اجتماعی، از جمله افراد درگیر اعتیاد و رفتارهای بزهکارانه، تبدیل شده است. چنین وضعیتی علاوه بر ایجاد نگرانی‌های اجتماعی و امنیتی، می‌تواند احتمال آسیب بیشتر به ساختمان را نیز افزایش دهد.
هنگامی که یک بنای تاریخی برای مدت طولانی بدون مراقبت و نظارت باقی می‌ماند، امکان استفاده نامناسب از فضای آن بیشتر می‌شود. در نتیجه، هم شرایط نگهداری ساختمان تحت تأثیر قرار می‌گیرد و هم محیط پیرامونی آن ممکن است با مشکلات بیشتری روبه‌رو شود.
البته برخورد با این وضعیت باید با توجه به ابعاد اجتماعی موضوع و با رعایت کرامت انسانی افراد انجام شود. در کنار سامان‌دهی محیط و تأمین امنیت بنا، لازم است دستگاه‌های مسئول اجتماعی نیز وظایف خود را دنبال کنند تا مسئله صرفاً به جابه‌جایی افراد محدود نشود و زمینه کاهش آسیب‌های اجتماعی فراهم شود.
از سوی دیگر، باید برای حفاظت از فضای داخلی ساختمان، جلوگیری از ورودهای غیرمجاز و پیشگیری از آسیب‌های احتمالی، تدابیر مشخصی اتخاذ شود. این اقدامات می‌تواند بخشی از برنامه فوری حفاظت از بنا باشد؛ برنامه‌ای که اجرای آن نباید تا زمان تصمیم‌گیری نهایی درباره کاربری آینده ساختمان به تعویق بیفتد.
ظرفیت گردشگری بابل و ضرورت احیای میراث تاریخی
بلاغ: احیای ساختمان سلمان چه تأثیری بر ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری شهرستان بابل می‌تواند داشته باشد؟
ابراهیم‌زاده: شهرستان بابل از ظرفیت‌های طبیعی و گردشگری متعددی برخوردار است. مناطق جنگلی و ییلاقی اطراف شهرستان، از جاذبه‌های مهم این منطقه به شمار می‌روند و بسیاری از مسافران برای بهره‌مندی از طبیعت شمال کشور به این محدوده سفر می‌کنند.
در کنار جاذبه‌های طبیعی، بناهای تاریخی نیز می‌توانند بخشی از ظرفیت گردشگری و فرهنگی شهرستان باشند. گردشگری تنها به جنگل، دریا و طبیعت محدود نمی‌شود؛ بلکه شناخت تاریخ شهرها، بازدید از بناهای قدیمی و آشنایی با شیوه زندگی مردم در دوره‌های گذشته نیز می‌تواند بخشی از تجربه سفر باشد.
ساختمان سلمان با توجه به پیشینه تاریخی خود، این قابلیت را دارد که در صورت حفاظت و احیای اصولی، به یکی از ظرفیت‌های فرهنگی شهرستان بابل تبدیل شود. اگر این بنا به‌درستی مرمت و معرفی شود و کاربری متناسبی برای آن در نظر گرفته شود، می‌توان از آن برای آشنایی مردم و مسافران با بخشی از تاریخ منطقه استفاده کرد.
حیف است مسافری که از نقاط مختلف کشور به بابل سفر می‌کند، از کنار بنایی تاریخی عبور کند که امکان نگهداری و معرفی آن وجود دارد، اما به دلیل وضعیت نامناسب، فرصت بهره‌برداری فرهنگی از آن فراهم نشده است.
البته نباید احیای بنا را صرفاً به موضوع گردشگری محدود کرد. نخستین اولویت، حفظ ارزش تاریخی و جلوگیری از تخریب احتمالی آن است. پس از بررسی شرایط ساختمان و انجام اقدامات حفاظتی ضروری، می‌توان درباره کاربری آینده آن تصمیم گرفت؛ کاربری‌ای که هم با ارزش تاریخی بنا سازگار باشد و هم بتواند به ارتقای ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی شهر کمک کند.
کدام دستگاه مسئول نجات ساختمان سلمان است؟
بلاغ: به نظر شما، کدام دستگاه‌ها باید برای تعیین تکلیف این بنای تاریخی وارد عمل شوند؟
ابراهیم‌زاده: پرسش اصلی همین است که مسئولیت پیگیری موضوع بر عهده کدام دستگاه است و چه نهادی باید روند تعیین تکلیف ساختمان سلمان را دنبال کند. فرمانداری شهرستان، شهرداری، شورای اسلامی شهر، اداره میراث فرهنگی و اداره بهزیستی، هرکدام از جنبه‌ای با این موضوع ارتباط دارند و لازم است نقش و مسئولیت هر یک به‌صورت روشن مشخص شود.
از اداره بهزیستی انتظار می‌رود درباره وضعیت فعلی ساختمان، شرایط نگهداری آن، دلایل رهاشدگی و برنامه احتمالی برای آینده بنا توضیح دهد. از آنجا که ساختمان در اختیار این اداره قرار دارد، روشن شدن وضعیت حقوقی و مدیریتی آن می‌تواند به تصمیم‌گیری دقیق‌تر کمک کند.
در کنار آن، اداره میراث فرهنگی باید در چارچوب وظایف قانونی خود، وضعیت تاریخی و حفاظتی ساختمان را بررسی کند و درباره اقدامات ضروری برای جلوگیری از آسیب بیشتر، نظر کارشناسی ارائه دهد. اگر مرمت بنا نیازمند مطالعات تخصصی یا بررسی‌های فنی است، باید این موضوع در برنامه اقدامات قرار گیرد تا تصمیم‌ها بر اساس ارزیابی کارشناسی اتخاذ شوند.
فرمانداری شهرستان نیز می‌تواند با هماهنگی میان دستگاه‌های مرتبط، زمینه برگزاری نشست‌های تخصصی و تعیین مسئول پیگیری را فراهم کند. شهرداری و شورای اسلامی شهر بابل هم می‌توانند در چارچوب اختیارات خود، موضوع را دنبال کرده و برای کمک به حفاظت و احیای این ظرفیت تاریخی، راهکارهای اجرایی را بررسی کنند.
مهم این است که موضوع میان دستگاه‌های مختلف بلاتکلیف باقی نماند. باید مشخص شود کدام نهاد مسئول هماهنگی است، چه اقداماتی در کوتاه‌مدت ضرورت دارد و برای مرمت و تعیین کاربری آینده بنا چه برنامه‌ای وجود دارد. مردم نیز حق دارند از روند رسیدگی به این موضوع و تصمیم‌های اتخاذشده درباره یکی از بناهای تاریخی شهر خود اطلاع داشته باشند.
آیا ساختمان سلمان نیز به سرنوشت بناهای تخریب‌شده دچار می‌شود؟
بلاغ: آیا ادامه این وضعیت می‌تواند سرنوشت ساختمان سلمان را به سرنوشت دیگر بناهای تاریخی آسیب‌دیده یا تخریب‌شده گره بزند؟
ابراهیم‌زاده: نگرانی من همین است. در موارد مختلف، بناهای تاریخی به دلایل گوناگون و در پی بی‌توجهی، نبود نگهداری مناسب یا تأخیر در رسیدگی، آسیب دیده‌اند یا از بین رفته‌اند. نباید اجازه دهیم ساختمان سلمان نیز به سرنوشتی مشابه دچار شود.
وقتی یک بنای تاریخی از گذشته به ما رسیده است، مسئولیت داریم تا حد امکان آن را حفظ کنیم و به نسل‌های بعدی انتقال دهیم. این مسئولیت زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که ساختمان به دلیل رهاشدگی طولانی‌مدت، با مشکلاتی در بخش‌های داخلی یا محیط پیرامونی مواجه باشد.
اگر امروز برای بررسی وضعیت ساختمان و انجام اقدامات حفاظتی ضروری تصمیم‌گیری نشود، احتمال دارد در آینده با شرایط دشوارتری روبه‌رو شویم. در چنین وضعیتی، ممکن است دامنه آسیب‌ها افزایش یابد و فرایند مرمت نیز به بررسی‌ها، امکانات و هزینه‌های بیشتری نیاز پیدا کند.
البته درباره میزان دقیق آسیب‌دیدگی ساختمان سلمان، باید نظر کارشناسان و بررسی‌های فنی ملاک قرار گیرد. آنچه اهمیت دارد، ضرورت اقدام به‌موقع برای ارزیابی وضعیت موجود، جلوگیری از تشدید آسیب‌ها و مشخص شدن مسیر حفاظت و احیای بناست.
انتظار می‌رود مسئولان مربوط، پیش از آنکه شرایط ساختمان نامناسب‌تر شود، برای بازدید کارشناسی و تدوین برنامه حفاظتی اقدام کنند. حفظ یک بنای تاریخی نباید به زمانی موکول شود که دیگر امکان استفاده مناسب از ظرفیت‌های آن وجود نداشته باشد.
مطالبه از مسئولان؛ حفاظت از میراث گذشتگان
بلاغ: مطالبه اصلی شما از مسئولان شهرستان بابل چیست؟
ابراهیم‌زاده: از مسئولان محترم شهرستان می‌خواهم برای ساختمان سلمان و دیگر بناهای تاریخی بابل چاره‌اندیشی کنند. انتظار داریم موضوع حفاظت از این بنا در اولویت پیگیری قرار گیرد و برای تعیین تکلیف وضعیت فعلی آن، برنامه‌ای روشن و قابل ارزیابی ارائه شود.
در گام نخست، باید وضعیت مالکیت و اختیار قانونی بنا، میزان آسیب‌دیدگی، شرایط حفاظتی و مسئولیت دستگاه‌های مرتبط مشخص شود. پس از آن، اقدامات ضروری برای ایمن‌سازی ساختمان، جلوگیری از ورودهای غیرمجاز، سامان‌دهی محیط و پیشگیری از تخریب بیشتر باید در دستور کار قرار گیرد.
در مرحله بعد، لازم است کارشناسان مربوط درباره شیوه مرمت و امکان احیای بنا بررسی‌های لازم را انجام دهند. همچنین باید کاربری آینده ساختمان به‌گونه‌ای تعیین شود که با ارزش تاریخی آن سازگار باشد و امکان نگهداری مستمر و استفاده مطلوب از ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی آن را فراهم کند.
نکته مهم این است که تصمیم‌گیری درباره چنین بنایی نباید صرفاً به اعلام آمادگی یا بیان نگرانی محدود شود. مردم انتظار دارند بدانند چه نهادی مسئول پیگیری است، چه اقداماتی انجام خواهد شد و برای حفاظت از این اثر تاریخی چه برنامه‌ای در نظر گرفته شده است.
اگر دستگاه‌های مرتبط با همکاری یکدیگر وارد عمل شوند، می‌توان مسیر مشخص‌تری برای نجات و احیای ساختمان سلمان ترسیم کرد. آنچه امروز ضرورت دارد، تعیین مسئولیت‌ها، آغاز بررسی‌های کارشناسی و جلوگیری از ادامه وضعیتی است که می‌تواند به آسیب بیشتر بنا منجر شود.
میراث گذشتگان، امانتی برای نسل‌های آینده
بلاغ: سخن پایانی شما خطاب به مسئولان و مردم چیست؟
ابراهیم‌زاده: مسئولان شهرستان در قبال میراث تاریخی بابل وظیفه دارند و باید نسبت به حفاظت از این آثار توجه ویژه‌ای داشته باشند. ساختمان سلمان نزدیک به یک قرن از تاریخ خود را پشت سر گذاشته و نسل‌های گذشته آن را حفظ کرده‌اند تا امروز به ما رسیده است. اکنون وظیفه ماست که برای انتقال این میراث به نسل‌های آینده تلاش کنیم.
از مسئولان محترم می‌خواهم به وضعیت این ساختمان توجه کنند و پیش از آنکه آسیب‌های بیشتری به آن وارد شود، برای نجات و حفاظت از آن اقدام کنند. باید مشخص شود چه نهادی مسئول پیگیری موضوع است، چه اقداماتی در اولویت قرار دارد و چگونه می‌توان این بنا را از وضعیت فعلی خارج کرد.
حفظ بناهای تاریخی تنها وظیفه یک اداره نیست، بلکه موضوعی مرتبط با هویت، فرهنگ و آینده شهرستان است. همکاری میان دستگاه‌های مسئول، بهره‌گیری از نظر کارشناسان و توجه به مطالبه مردم می‌تواند زمینه حفاظت بهتر از چنین آثاری را فراهم کند.
امیدوارم مسئولان با همکاری یکدیگر، درباره ساختمان سلمان تصمیمی جدی و عملی اتخاذ کنند و اجازه ندهند این اثر تاریخی به دلیل رهاشدگی و بلاتکلیفی، بیش از این در معرض آسیب قرار گیرد.
ساختمان سلمان امروز بیش از هر چیز به تعیین تکلیف روشن، بررسی کارشناسی و آغاز اقدامات حفاظتی نیاز دارد؛ اقدامی که می‌تواند نقطه شروعی برای حفاظت از یکی از نشانه‌های تاریخی بابل و توجه بیشتر به دیگر بناهای ارزشمند این شهرستان باشد.
گفتگو: سمانه روح اللهی
انتهای خبر/