شهر خوب، شهر قابل زندگی
رضا مرادی در گفتگو با با خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «بلاغ»، به بررسی ابعاد مختلف توسعه شهری و مهم‌ترین چالش‌های پیش روی شهرهای امروزی پرداختیم. در این گفت‌وگو موضوعاتی همچون مدیریت ترافیک، حمل‌ونقل عمومی، بافت‌های فرسوده، فضای سبز، مبلمان شهری، گردشگری، مدیریت پسماند، هویت محلهای و نقش شهروندان در اداره شهر مورد بررسی قرار گرفته است.
بلاغ: وقتی از شهر مطلوب و توسعه‌یافته صحبت می‌کنیم، دقیقاً منظورمان چیست؟ آیا توسعه شهری را باید در تعداد پروژه‌های عمرانی و ساختمان‌های جدید خلاصه کرد؟
مرادی: قطعاً خیر. یکی از برداشت‌های نادرست درباره توسعه شهری این است که تصور کنیم هرچه تعداد ساختمان‌های بلندمرتبه، خیابان‌های عریض و پروژه‌های عمرانی بیشتر باشد، آن شهر توسعه‌یافته‌تر است. در حالی که توسعه شهری مفهومی بسیار گسترده‌تر دارد و باید آن را از زاویه کیفیت زندگی شهروندان بررسی کرد.
یک شهر مطلوب، شهری است که شهروندان آن بتوانند با آرامش و امنیت زندگی کنند، به خدمات عمومی دسترسی داشته باشند، برای رفت‌وآمد روزانه با مشکلات جدی مواجه نباشند و از امکانات فرهنگی، اجتماعی، ورزشی و تفریحی مناسب برخوردار شوند.
در واقع، توسعه شهری زمانی معنا پیدا می‌کند که امکانات و خدمات به شکل متوازن در اختیار شهروندان قرار بگیرد. نمی‌توان منطقه‌ای را با امکانات گسترده و محلهای دیگر را با کمبودهای اساسی رها کرد و در نهایت از توسعه متوازن سخن گفت.
از طرف دیگر، شهر باید برای همه گروه‌های اجتماعی مناسب باشد. کودکان، سالمندان، افراد دارای معلولیت، خانواده‌ها و حتی افرادی که از خودرو شخصی استفاده نمی‌کنند، باید بتوانند بدون محدودیت از فضاها و خدمات شهری بهره‌مند شوند. بنابراین، معیار اصلی توسعه باید رضایت شهروندان و ارتقای کیفیت زندگی آن‌ها باشد.
بلاغ: یکی از مهم‌ترین مشکلات شهرهای امروزی، ترافیک و دشواری رفت‌وآمد است. برای مدیریت این مسئله چه راهکارهایی وجود دارد؟
مرادی: ترافیک یکی از پیچیده‌ترین مسائل مدیریت شهری است و نمی‌توان آن را تنها با تعریض خیابان‌ها یا احداث مسیرهای جدید برطرف کرد. در بسیاری از شهرها، افزایش ظرفیت معابر بدون توجه به سایر عوامل، در نهایت باعث افزایش استفاده از خودروهای شخصی می‌شود و پس از مدتی دوباره شاهد شکل‌گیری گره‌های ترافیکی خواهیم بود.
برای مدیریت ترافیک باید مجموعه‌ای از اقدامات به‌صورت هماهنگ انجام شود. نخستین موضوع، تقویت حمل‌ونقل عمومی است. وقتی شهروندان امکان استفاده از وسایل نقلیه عمومی منظم، ایمن و قابل اعتماد را داشته باشند، بخشی از سفرهای روزانه با خودروهای شخصی کاهش پیدا می‌کند.
موضوع بعدی، مدیریت توقف خودروها و ساماندهی پارکینگ‌هاست. توقف‌های غیرمجاز در حاشیه خیابان‌ها، اشغال پیاده‌روها و نبود پارکینگ کافی در مراکز پرتردد، می‌تواند ظرفیت معابر را کاهش دهد.
همچنین باید نقاط حادثه‌خیز، تقاطع‌های پرترافیک و مسیرهای دارای مشکل هندسی شناسایی شوند. گاهی اصلاح یک تقاطع یا تغییر در نحوه هدایت جریان ترافیک می‌تواند تأثیر قابل توجهی در کاهش ازدحام داشته باشد.
نکته مهم دیگر، توزیع مناسب مراکز تجاری و خدماتی است. اگر تمام فعالیت‌های مهم شهر در یک محدوده متمرکز شود، حجم زیادی از سفرها به همان نقطه هدایت خواهد شد. بنابراین، مدیریت ترافیک باید در کنار برنامه‌ریزی کاربری زمین انجام شود.
بلاغ: در این میان، حمل‌ونقل عمومی چه جایگاهی در توسعه شهر دارد؟
مرادی: حمل‌ونقل عمومی یکی از پایه‌های اصلی توسعه پایدار شهری است. شهری که وابستگی زیادی به خودروهای شخصی داشته باشد، در بلندمدت با مشکلاتی مانند ترافیک، آلودگی هوا، مصرف بالای سوخت و کاهش کیفیت فضاهای عمومی روبه‌رو می‌شود.
حمل‌ونقل عمومی زمانی می‌تواند مورد استقبال مردم قرار بگیرد که خدمات آن منظم، ایمن، در دسترس و متناسب با نیازهای شهروندان باشد. مردم باید بتوانند برای رفت‌وآمد روزانه خود روی زمان‌بندی و کیفیت خدمات حساب کنند.
البته نباید حمل‌ونقل عمومی را فقط به اتوبوس و تاکسی محدود کنیم. پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری نیز بخش مهمی از نظام جابه‌جایی شهری هستند. اگر مسیرهای پیاده‌روی مناسب، ایمن و بدون مانع باشند، بسیاری از سفرهای کوتاه با پای پیاده انجام می‌شود.
در این زمینه، اتصال مناسب محله‌ها به مراکز خدماتی، آموزشی، درمانی و تجاری اهمیت زیادی دارد. شهروند نباید برای انجام ساده‌ترین کارهای روزمره مجبور باشد مسافت‌های طولانی را با خودرو طی کند.
بلاغ: وضعیت پیاده‌روها و مسیرهای عابر پیاده چقدر در کیفیت زندگی شهری تأثیرگذار است؟
مرادی: پیاده‌روها از مهم‌ترین فضاهای عمومی شهر هستند، اما در برخی برنامه‌ریزی‌ها توجه کافی به آن‌ها نمی‌شود. در حالی که بخش قابل توجهی از سفرهای شهری، از جمله دسترسی به ایستگاه‌های حمل‌ونقل عمومی، مراکز خرید و خدمات محلی، با پیاده‌روی انجام می‌شود.
پیاده‌رو مناسب باید عرض کافی داشته باشد، سطح آن ایمن و هموار باشد و موانعی مانند خودروهای پارک‌شده، تابلوها و تجهیزات نامناسب، مسیر حرکت عابران را مسدود نکند.
همچنین باید شرایط افراد دارای معلولیت و سالمندان در طراحی معابر در نظر گرفته شود. وجود رمپ‌های استاندارد، مسیرهای قابل تشخیص برای نابینایان و محلهای مناسب عبور از خیابان، از الزامات یک شهر دسترس‌پذیر است.
اگر بخواهیم شهر را برای شهروندان قابل زندگی کنیم، باید نگاه خودرو‌محور را تا حد امکان کاهش دهیم و به حق عابران پیاده توجه بیشتری داشته باشیم.
بلاغ: یکی دیگر از موضوعات مهم شهرسازی، بافت‌های فرسوده است. نوسازی این محدوده‌ها باید چگونه انجام شود؟
مرادی: بافت‌های فرسوده یکی از مسائل مهم در مدیریت شهری هستند. این محدوده‌ها معمولاً با مشکلاتی مانند فرسودگی ساختمان‌ها، عرض کم معابر، کمبود فضاهای عمومی، دشواری دسترسی خودروهای امدادی و ضعف برخی زیرساخت‌ها مواجه‌اند.
البته نوسازی بافت فرسوده نباید صرفاً به تخریب ساختمان‌های قدیمی و ساخت بناهای جدید محدود شود. اگر در یک محله ساختمان‌ها نوسازی شوند، اما مشکلات معابر، فضای عمومی، خدمات و زیرساخت‌ها همچنان باقی بماند، نمی‌توان گفت آن محدوده به شکل اصولی نوسازی شده است.
در این مسیر باید به شرایط اقتصادی و اجتماعی ساکنان نیز توجه شود. بسیاری از خانواده‌ها سال‌ها در این محله‌ها زندگی کرده‌اند و ارتباطات اجتماعی و هویت محلهای برای آن‌ها اهمیت دارد. برنامه‌های نوسازی باید به گونه‌ای باشد که مردم بتوانند در محل زندگی خود از امکانات بهتر و ایمن‌تر برخوردار شوند.
ارائه مشوق‌های مناسب، تسهیل فرایند صدور مجوزها، تأمین زیرساخت‌ها، جلب مشارکت مالکان و حمایت از ساکنان کم‌درآمد از جمله اقداماتی است که می‌تواند به موفقیت برنامه‌های نوسازی کمک کند.
بلاغ: فضای سبز و پارک‌های شهری چه نقشی در سلامت شهر دارند؟
مرادی: فضای سبز یکی از نیازهای اساسی شهرهاست و نباید آن را صرفاً یک عنصر تزئینی در نظر گرفت. پارک‌ها و فضاهای سبز در بهبود کیفیت محیط زیست، کاهش اثرات گرمای شهری، ایجاد فرصت‌های تفریحی و تقویت ارتباطات اجتماعی نقش دارند.
وجود پارک‌های محلی به شهروندان این امکان را می‌دهد که بدون نیاز به طی مسافت‌های طولانی، به فضای مناسبی برای استراحت، ورزش و گذراندن اوقات فراغت دسترسی داشته باشند.
اما نکته مهم، توزیع عادلانه فضای سبز در سطح شهر است. نباید امکانات مناسب فقط در چند منطقه متمرکز باشد و محله‌های دیگر از این ظرفیت محروم بمانند.
از سوی دیگر، نگهداری از فضای سبز موجود به اندازه ایجاد پارک‌های جدید اهمیت دارد. انتخاب گونه‌های گیاهی متناسب با اقلیم، مدیریت مصرف آب، توجه به کیفیت خاک و استفاده از روش‌های مناسب آبیاری باید در برنامه‌های مدیریت فضای سبز مورد توجه قرار گیرد.
بلاغ: مبلمان شهری مانند نیمکت‌ها، ایستگاه‌های اتوبوس، سطل‌های زباله و روشنایی معابر چقدر اهمیت دارند؟
مرادی: مبلمان شهری مستقیماً با زندگی روزمره مردم ارتباط دارد. ممکن است نیمکت یا ایستگاه اتوبوس در نگاه اول موضوع کوچکی به نظر برسد، اما همین امکانات ساده می‌توانند کیفیت حضور شهروندان در فضای عمومی را تغییر دهند.
برای مثال، سالمندی که در یک مسیر طولانی پیاده‌روی می‌کند، به محل مناسبی برای استراحت نیاز دارد. مسافری که منتظر اتوبوس است، باید از سایه‌بان و امکانات اولیه برخوردار باشد. روشنایی مناسب نیز در افزایش احساس امنیت در ساعات شب نقش دارد.
بنابراین، انتخاب و جانمایی مبلمان شهری باید بر اساس نیاز واقعی مردم انجام شود. هماهنگی بصری، دوام، سهولت استفاده، دسترسی مناسب و نگهداری مستمر از جمله موضوعاتی هستند که باید مورد توجه قرار بگیرند.
بلاغ: شهرهای شمالی به دلیل ظرفیت گردشگری شرایط خاصی دارند. مدیریت شهری در این مناطق باید چه تفاوتی با سایر شهرها داشته باشد؟
مرادی: شهرهای شمالی به دلیل برخورداری از جاذبه‌های طبیعی، ساحل، جنگل و شرایط اقلیمی ویژه، ظرفیت بالایی در حوزه گردشگری دارند. این ظرفیت می‌تواند به رونق اقتصادی، ایجاد اشتغال و توسعه کسب‌وکارهای محلی کمک کند؛ اما در کنار این فرصت‌ها، گردشگری فشار زیادی نیز بر زیرساخت‌های شهری وارد می‌کند.
در ایام تعطیلات و دوره‌های پرتردد، جمعیت شناور شهر افزایش پیدا می‌کند. به دنبال آن، نیاز به خدمات حمل‌ونقل، پارکینگ، جمع‌آوری پسماند، خدمات عمومی و امکانات رفاهی نیز بیشتر می‌شود.
اگر مدیریت شهری برای این شرایط برنامه مشخصی نداشته باشد، هم شهروندان و هم گردشگران با مشکلاتی مواجه خواهند شد. برای مثال، افزایش تعداد خودروها می‌تواند ترافیک را تشدید کند و افزایش تولید زباله نیز فشار بیشتری بر سیستم مدیریت پسماند وارد کند.
به همین دلیل، شهرهای گردشگرپذیر باید برنامه‌ای متناسب با جمعیت شناور داشته باشند. ساماندهی ورودی‌ها و خروجی‌های شهر، مدیریت پارکینگ‌ها، تقویت خدمات شهری در دوره‌های اوج سفر و حفاظت از منابع طبیعی از جمله اقداماتی است که باید در دستور کار قرار گیرد.
بلاغ: با توجه به اهمیت محیط زیست، مدیریت پسماند چه جایگاهی در برنامه‌ریزی شهری دارد؟
مرادی: مدیریت پسماند یکی از موضوعات اساسی شهرهاست و نمی‌توان آن را تنها به جمع‌آوری زباله محدود کرد. یک نظام کارآمد باید از مرحله تولید پسماند آغاز شود و موضوعاتی مانند کاهش تولید زباله، تفکیک از مبدأ، جمع‌آوری اصولی، بازیافت، پردازش و دفع بهداشتی را در بر بگیرد.
یکی از مهم‌ترین اقدامات در این زمینه، آموزش و فرهنگ‌سازی عمومی است. اگر شهروندان در تفکیک زباله از مبدأ مشارکت نکنند، بخش مهمی از ظرفیت بازیافت از دست می‌رود.
همچنین تصمیم‌گیری درباره روش‌های پردازش و دفع پسماند باید بر پایه مطالعات کارشناسی و ارزیابی‌های زیست‌محیطی انجام شود. شرایط اقلیمی، ویژگی‌های جغرافیایی، حجم تولید پسماند و آثار احتمالی هر روش باید پیش از اجرای طرح مورد بررسی قرار گیرد.
در این حوزه، شفافیت اطلاعات نیز اهمیت زیادی دارد. مردم باید بدانند پسماند تولیدشده در شهر چگونه مدیریت می‌شود، چه میزان از آن بازیافت می‌شود و برنامه مسئولان برای کاهش آثار زیست‌محیطی چیست.
بلاغ: مشارکت شهروندان در اداره شهر تا چه اندازه می‌تواند به حل مشکلات کمک کند؟
مرادی: شهر متعلق به مردم است و بدون مشارکت آن‌ها نمی‌توان به مدیریت شهری موفق دست پیدا کرد. شهروندان فقط دریافت‌کنندگان خدمات نیستند، بلکه می‌توانند در شناسایی مشکلات، ارائه راهکارها و نظارت بر عملکرد مدیریت شهری نقش داشته باشند.
بسیاری از مشکلات محله‌ها را خود ساکنان بهتر از هر فرد دیگری می‌شناسند. آن‌ها به‌خوبی می‌دانند کدام معبر مشکل روشنایی دارد، کدام نقطه با آب‌گرفتگی مواجه است، کجا به فضای سبز نیاز دارد و چه خدماتی در محله آن‌ها کمبود دارد.
شوراهای محله، نشست‌های عمومی، سامانه‌های دریافت پیشنهاد و انتقاد و نظرسنجی‌های محلی می‌توانند ارتباط میان مردم و مدیران شهری را تقویت کنند.
البته مشارکت واقعی زمانی شکل می‌گیرد که مردم احساس کنند نظرات آن‌ها شنیده می‌شود و در تصمیم‌گیری‌ها تأثیر دارد. صرفاً دعوت از شهروندان برای حضور در جلسات کافی نیست؛ باید سازوکاری وجود داشته باشد که پیشنهادهای آن‌ها بررسی شود و نتیجه پیگیری‌ها نیز به اطلاع مردم برسد.
بلاغ: نقش مدیریت شهری در جلوگیری از ساخت‌وسازهای نامتوازن و توسعه بی‌رویه چیست؟
مرادی: توسعه شهری باید بر اساس طرح‌ها و برنامه‌های مصوب و مطالعات کارشناسی انجام شود. گسترش بی‌برنامه شهر می‌تواند هزینه تأمین خدمات و زیرساخت‌ها را افزایش دهد و مشکلاتی مانند کمبود سرانه‌های خدماتی، افزایش سفرهای درون‌شهری و تخریب اراضی طبیعی را به دنبال داشته باشد.
مدیریت شهری باید پیش از صدور مجوزها، ظرفیت زیرساختی محدوده‌ها را بررسی کند. برای مثال، اگر یک منطقه ظرفیت کافی برای تأمین آب، برق، شبکه فاضلاب، دسترسی مناسب و خدمات عمومی نداشته باشد، افزایش تراکم ساختمانی در آن می‌تواند مشکلات متعددی ایجاد کند.
همچنین باید میان توسعه کالبدی و توسعه خدماتی تناسب وجود داشته باشد. نمی‌توان تنها به ساخت‌وساز توجه کرد و تأمین مدرسه، فضای سبز، مراکز درمانی، خدمات حمل‌ونقل و سایر نیازهای جمعیت را نادیده گرفت.
بلاغ: هویت شهری و معماری بومی چه جایگاهی در توسعه شهرها دارند؟
مرادی: هر شهر دارای ویژگی‌های تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و طبیعی خاص خود است. این ویژگی‌ها در کنار یکدیگر هویت شهری را شکل می‌دهند. اگر در روند توسعه، این هویت نادیده گرفته شود، شهرها به فضاهایی شبیه به یکدیگر تبدیل می‌شوند و بخشی از شخصیت و جذابیت خود را از دست می‌دهند.
معماری بومی، بافت‌های تاریخی، فضاهای عمومی قدیمی، آیین‌ها و خاطرات جمعی مردم، بخشی از سرمایه فرهنگی شهر هستند و باید در برنامه‌ریزی شهری مورد توجه قرار بگیرند.
البته حفظ هویت شهری به معنای جلوگیری از نوآوری و ساخت‌وساز جدید نیست. می‌توان میان معماری معاصر و ویژگی‌های بومی ارتباط برقرار کرد؛ به شرط آنکه طراحی‌ها با اقلیم، فرهنگ و ساختار اجتماعی شهر هماهنگ باشند.
به‌ویژه در شهرهای شمالی، توجه به شرایط اقلیمی، رطوبت، بارندگی، پوشش گیاهی و ویژگی‌های طبیعی باید در طراحی ساختمان‌ها و فضاهای شهری مورد توجه قرار گیرد.
بلاغ: به نظر شما استفاده از فناوری و هوشمندسازی چه کمکی به مدیریت شهر می‌کند؟
مرادی: فناوری می‌تواند بسیاری از فرایندهای مدیریت شهری را دقیق‌تر و سریع‌تر کند. استفاده از سامانه‌های هوشمند برای کنترل ترافیک، مدیریت روشنایی معابر، پایش آلودگی، رسیدگی به درخواست‌های شهروندان و مدیریت پسماند می‌تواند به افزایش بهره‌وری کمک کند.
برای مثال، سامانه‌های هوشمند ترافیکی می‌توانند اطلاعات مربوط به حجم خودروها و وضعیت معابر را جمع‌آوری کنند و به مدیران در تصمیم‌گیری بهتر کمک کنند.
همچنین ایجاد درگاه‌های الکترونیکی برای ارائه خدمات شهری می‌تواند از مراجعات غیرضروری مردم بکاهد و روند انجام امور را شفاف‌تر کند.
البته هوشمندسازی صرفاً به خرید تجهیزات و نصب دوربین محدود نمی‌شود. ابتدا باید نیازهای واقعی شهر شناسایی شود و سپس فناوری متناسب با آن نیازها به کار گرفته شود. در غیر این صورت، ممکن است هزینه‌های زیادی صرف تجهیزاتی شود که تأثیر قابل توجهی در کیفیت خدمات ندارند.
بلاغ: اگر بخواهید مهم‌ترین اولویت‌های یک برنامه توسعه شهری را مشخص کنید، به چه موضوعاتی اشاره خواهید کرد؟
مرادی: به نظر من، برنامه توسعه شهری باید بر اساس شرایط و نیازهای هر شهر تدوین شود و نمی‌توان یک نسخه یکسان برای همه شهرها در نظر گرفت. با این حال، چند محور اصلی تقریباً در تمام شهرها اهمیت دارند.
نخست، بهبود حمل‌ونقل عمومی و کاهش وابستگی به خودروهای شخصی است. دوم، توجه به ایمنی معابر و مناسب‌سازی فضاهای عمومی برای همه شهروندان است. سوم، نوسازی اصولی بافت‌های فرسوده و ارتقای زیرساخت‌های محلهای است.
موضوع بعدی، توسعه فضای سبز و حفاظت از محیط زیست است. همچنین مدیریت پسماند، تأمین خدمات عمومی، حفظ هویت تاریخی و فرهنگی و تقویت مشارکت مردم باید در برنامه‌های مدیریت شهری جایگاه مشخصی داشته باشند.
نکته مهم این است که این اقدامات باید اولویت‌بندی شوند. منابع مالی و امکانات مدیریت شهری محدود است و باید پروژه‌هایی در اولویت قرار بگیرند که بیشترین تأثیر را بر زندگی روزمره مردم دارند.
بلاغ: در پایان، به مناسبت روز شهر، چه پیامی برای مدیران شهری و شهروندان دارید؟
مرادی: روز شهر فرصتی برای بازنگری در شیوه نگاه ما به محیط زندگی‌مان است. شهر فقط مجموعه‌ای از ساختمان‌ها و خیابان‌ها نیست؛ فضایی است که زندگی روزمره مردم در آن جریان دارد و هر تصمیم شهری می‌تواند بر کیفیت زندگی نسل امروز و آینده تأثیر بگذارد.
از مدیران شهری انتظار می‌رود تصمیم‌های خود را بر پایه مطالعات کارشناسی، نیازهای واقعی مردم و نگاه بلندمدت اتخاذ کنند. اجرای پروژه‌های عمرانی باید در کنار توجه به مسائل اجتماعی، فرهنگی و زیست‌محیطی قرار بگیرد و نتیجه اقدامات نیز به‌صورت شفاف در اختیار شهروندان قرار داده شود.
از سوی دیگر، شهروندان نیز در قبال محیط زندگی خود مسئولیت دارند. رعایت حقوق دیگران، حفظ فضای سبز، مراقبت از امکانات عمومی، مشارکت در برنامه‌های محلهای و توجه به مسائل زیست‌محیطی می‌تواند در بهبود شرایط شهر مؤثر باشد.
به اعتقاد من، شهر خوب الزاماً شهری با ساختمان‌های بلند و خیابان‌های عریض نیست؛ شهر خوب جایی است که مردم در آن احساس آرامش، امنیت، تعلق و رضایت داشته باشند. توسعه واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که شهر برای زندگی بهتر مردم ساخته شود، نه اینکه مردم خود را با مشکلات شهر تطبیق دهند.
گفتگو: سید جواد حسینی
انتهای خبر/